Geschiedenis van de Zaandijkersluis

top
1620-1727
tot 1953
het behoud



1610 tot 1727

De Zaandijker- of Gerrit Jan Honigsluis kent een lange geschiedenis. Het is een van de oudste sluizen van de Zaanstreek. Al in 1610 werd een bestek gemaakt voor een "valdeursluis van XViij voet tussen sijn stijlen benoorden Saendijck of de Vijff broers". Het werd een houten sluis van ongeveer 5,10 meter breed. Hij was nadrukkelijk bedoeld als schutsluis. Dat is vermeldenswaard, omdat veel sluizen in die tijd aangelegd werden om te spuien: spuisluizen. Doordat men de Zaan bedijkt had en in Zaandam en Knollendam dammen in de Zaan had aangebracht werd het steeds moeilijker om het overtollige water uit de polder kwijt te raken. Daartoe werden spuisluizen aangelegd, waardoor men bij lage waterstand het water uit de polder de boezem in kon laten stromen.
De Zaandijkersluis was een echte schutsluis. In Westzaan en aan de sloten die dwars op de Zaan gegraven waren hadden zich allerlei ondernemingen gevestigd. Meestal waren dat molens waarin hout gezaagd werd, meel en olie gemalen en gerst gepeld. Voor de bouw van die molens en voor de aan- en afvoer van de producten was er een waterweg nodig. Over land ging dat toen nog niet. Vandaar dat er al zo vroeg in de Zaanse geschiedenis een sluis in de dijk van Zaandijk gebouwd werd.
De houten sluis moest in 1727 vervangen worden. Ouderdom en misschien ook wel schade door de paalworm waren daar de oorzaak van. Nu werd het een stenen sluis, een sluis zonder overkapping zodat ook hoge schepen, zelfs schepen met mast, geschut konden worden. In de zuidwand van de sluis zijn nog twee plaquettes te zien. Ze zijn hiernaast afgebeeld. Op de wat minder goed leesbare steen staat de tekst:

Jan Gerritsz Vis
Die heeft seer gewis
Aen dese sluijs beneen
Geleijd de eerste Steen
Anno 1727 den 12 Junij

gedenksteen
1727
naar de top
 

tot 1953

In de jaren erna is de sluis zo nu en dan onderhouden en gerestaureerd. In de archieven zijn aanbestedingen en onderhoudsrapporten terug te vinden. Bijvoorbeeld de restauratie van 1838. In dat jaar werden alle vijf de bansluizen gerestaureerd. Die bansluizen waren: de Papenpadsluis, de Kogersluis, de Zaandijkersluis en twee sluizen in Wormerveer. Omdat men het belang van de sluizen voor de hele regio inzag werden de kosten voor het onderhoud verdeeld over de verschillende Zaangemeentes. Pas in het begin van de twintigste eeuw is de Zaandijkersluis onder verantwoordelijkheid van de gemeente Zaandijk gekomen. Van verdeling van de kosten voor onderhoud was daarna geen sprake meer. De sluis drukte zwaar op de gemeentebegroting.
In 1953 onderging de sluis nog een grondige onderhoudsbeurt.
naar de top

het behoud

Daarna ging het steeds slechter met de sluis. Er was niet veel handel en industrie meer aan de westkant van Zaandijk en Wormerveer, dus de belangstelling voor het schutten nam af. Zozeer zelfs dat de gemeente besloot de sluis met een damwand af te sluiten, zodat er geen verkeer meer doorheen kon. Dat gebeurde in 1971. Omdat de sluis, ondanks het geringe gebruik ervan, toch een flinke kostenpost bleef op de gemeentebegroting overwoog men hem te sluiten. Oplettende buurtbewoners bleven alert en bestookten de gemeente net zo lang met voorstellen tot restauratie dat het college van B en W van Zaanstad besloot tot behoud van de sluis. In 1996 werd hij opnieuw grondig gerestaureerd onder leiding van de gemeente Zaanstad en het Hoogheemraadschap (toen nog) Het Lange Rond. Het hoogheemraadschap nam de zorg voor de sluis op zich. Vanaf dat jaar worden er jaarlijks tussen de 2.000 en 3.000 boten geschut door een groep vrijwilligers die zich 'Het gilde van de Vrienden van de Zaandijkersluis' noemen. In 2014 heeft de gemeente Zaanstad de sluis overgenomen van het hoogheemraadschap.
naar de top

Wie meer wil lezen over de Zaanse sluizen: raadpleeg de link 'maritiem' op de site van Zaans industrieel erfgoed

home